Portfolio

Woonboerderij, nabij Enschede

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Mon, 19 Aug 2024 09:53:26 GMT

Interieurverlichting Woonboerderij, nabij Enschede

Hoeveel licht heb je nodig?

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Mon, 08 Jul 2024 16:09:49 GMT

Functionele eisen aan verlichting

Als ik over mijn vak als lichtontwerper praat, dan begin ik in eerste instantie altijd over sfeer en beleving , want dat is naar mijn mening de essentie van waar lichtontwerp om draait. Maar, verlichting heeft natuurlijk ook gewoon een praktische functie. Zonder licht zien we niets. Onvoldoende verlichting kan ongemak opleveren, maar kan in het slechtste geval ook levensgevaarlijke situaties veroorzaken. En ook te véél licht kan hinder of gevaar veroorzaken. En naast de mens, kan verlichting ook impact hebben op de natuur, waar we in deze tijd ook gewoon rekening mee hebben te houden. Dus hoewel sfeer en beleving altijd mijn eerste uitgangspunt is, spelen functionele-, veiligheids- en milieueisen ook een essentiële rol in een goed lichtplan. Maar hoe bepaal ik dan wat genoeg licht is; wat veilig is; en wat verantwoord is?

Normen en wetgeving

In de eerste plaats bestaan er normen voor verlichting, die voor zo’n beetje alle denkbare situaties een richtlijn geven voor wat goede verlichting is. Voor de zakelijke markt bestaat er bovendien de Arbowetgeving. Het Arbeidsomstandighedenbesluit stelt werkgevers verplicht om een veilige en gezonde werkomgeving te creëren voor hun werknemers. In die wetgeving is ook opgenomen dat gezorgd moet worden voor goede verlichting ( artikel 6.3 ); deze wet omschrijft niet expliciet wat dan goede verlichting is, maar hiervoor kan onder andere de NEN-EN 12464-1 norm als uitgangspunt genomen worden. De normen zelf zijn overigens geen wet, en als de situatie het verlangt kun je daar dus ook best wel eens een beetje van afwijken. Maar, als de norm een lichtniveau van 500 lux voorschrijft, kun je ook niet zomaar naar 250 lux gaan; dan begin je de interpretatie van “goede verlichting” volgens de Arbo toch wel behoorlijk op te rekken.

Zeker als bedrijf is het belangrijk om te zorgen dat je verlichting ontworpen is met de richtlijnen in het achterhoofd. Niet voldoen aan de Arbowet kan een boete van de arbeidsinspectie opleveren; en in het slechtste geval wordt je als werkgever aansprakelijk gesteld voor de persoonlijke schade van een werknemer bij een arbeidsongeval, omdat je niet aan de zorgplicht voldaan hebt. Daarbij wil ik wel benadrukken dat de normen voor mij nooit het begin punt van een goed lichtplan vormen; dat blijft altijd de sfeer en beleving. De normen kaderen echter wel de technische eisen af waarbinnen die sfeer neergezet moet worden, en geven daar meestal ook best genoeg speelruimte voor, mits je ze intelligent toepast.

Naast veiligheid, speelt ook het milieu een steeds belangrijkere rol bij het ontwerpen en bouwen van nieuwe gebouwen. Ook in de verlichting wordt hier steeds meer aandacht aan besteed. In een eerdere blogpost heb ik al over lichtvervuiling geschreven, met wat eenvoudige handvaten voor hoe je dat dan kan inperken. Hiervoor bestaan ook richtlijnen (zoals de IDA-IES Model Lighting Ordinance), die nu nog niet expliciet in de wet verankerd zijn, maar bijvoorbeeld wel om de hoek komen kijken bij “green building” certificeringen zoals LEED, WELL, BREEAM en dergelijke.

Bij de reguliere verlichtingsnormen kun je vaak intuïtief nog wel aanvoelen wat “goede” of “slechte” verlichting is, zonder de letter van de norm erop na te slaan. Maar green building standaarden dwingen om voorbij de menselijke intuïtie te kijken. De mens is deel van een groter ecosysteem, en deze standaarden zijn dan ook bedacht om het belang van dit grotere ecosysteem als geheel te dienen, en niet alleen het menselijke belang. Daarom is het zeker in deze gevallen belangrijk om aan de norm te toetsen.

Lichtberekeningen

De normen geven dus een richtlijn voor alle kwantificeerbare eisen waar een goed lichtplan aan zou moeten voldoen. Maar hoe toets je nou of een lichtontwerp ook werkelijk aan die eisen voldoet?

Allereest kun je natuurlijk met een luxmeter lichtniveaus meten. Maar je wilt er niet achteraf pas achter komen of je verlichting aan de eisen voldoet. Vroeger deed men hiervoor lichtberekeningen met de hand, maar tegenwoordig bestaat daar ook simulatie software zoals Dialux voor. Dit is in feite 3D CAD software, waarin de ruimtes van een project in 3D nagebouwd kunnen worden, compleet met materialen en afwerkingen. Zo goed als elk professioneel verlichtingsmerk heeft ook databestanden voor hun verlichtingsproducten, die in deze software ingeladen kunnen worden. Deze bestanden bevatten alle gegevens van het armatuur, waaronder: de hoeveelheid licht, de lichtverdeling (bundel), lichtkleur, stroomverbruik, en in sommige gevallen zelfs een realistisch 3D model van de vorm van het armatuur. Door deze bestanden in het 3D model van de ruimte te plaatsen, kan precies gesimuleerd worden waar hoeveel licht terecht komt; wat middels diagrammen en rapporten ook inzichtelijk gemaakt kan worden voor de ontwerper én de klant.

Bovendien bevat Dialux ook alle eisen van de normen, zoals de vereiste lichtniveaus. Hierdoor kan de simulatie ook gelijk aan de norm getoetst worden. Zo kan een lichtplan voor elk project tot in detail doorgerekend worden, en weet je precies of het plan aan alle eisen voldoet, voordat het uitgevoerd gaat worden. Het is hierbij wel belangrijk dat die berekening op de juiste manier wordt gemaakt. De ruimtes moeten bijvoorbeeld accuraat worden opgebouwd in het model, met de juiste afmetingen, en ook de juiste materialen. Een donkere vloer reflecteert bijvoorbeeld minder licht dan een lichte vloer, en dat kan best invloed hebben op de lichtniveaus, en ook op hoe licht de ruimte beleefd wordt.

Daarnaast moeten de ruimtes volgens de juiste norm geclassificeerd worden, passend bij de functie van de ruimte. De berekeningsvlakken waarop het lichtniveau berekend wordt, moeten ook op de juiste manier ingevoegd worden. Daarbij is het belangrijk om de eisen van de norm goed te interpreteren. In een kantoor is bijvoorbeeld (onder andere) gemiddeld 500 lux op het werkvlak vereist; dat betekent dus dat die 500 lux niet over de gehele ruimte vereist is, maar alleen op de bureaus. Als je de berekeningsvlakken ook op die manier inricht, dan ontstaat bijvoorbeeld ineens de mogelijkheid om wat sfeer in een kantoor te brengen én toch aan de norm te voldoen.

Naast het technische aspect van deze lichtberekeningen, kan zo’n 3D simulatie ook een aardige visualisatie van het lichtbeeld laten zien. Een indruk krijgen van de sfeer is minstens net zo belangrijk als het toetsen van lichtniveaus aan de norm. Of een lichtplan voldoet aan de norm zegt namelijk niet zo veel over hoe een ruimte beleefd wordt. Het zou zomaar kunnen zijn dat een lichtplan qua lichtniveaus wel aan de norm voldoet, maar toch donker aanvoelt - bijvoorbeeld door bepaalde materiaalkeuzes in het interieur. De visualisatie die een lichtberekening geeft kan daar dus ook al in de ontwerpfase een indruk van geven - waardoor je misschien ook weer andere keuzes maakt in de verlichting en/of de toegepaste materialen en kleuren.

Daar moet overigens wel bij vermeld worden dat het detail niveau van het 3D model beperkingen kent; hoe gedetailleerder en complexer het model, hoe zwaarder de berekening. Dus over het algemeen blijft dit wel een ietwat vereenvoudigde visualisatie. Verwacht dus geen fotorealistische render, maar desondanks kan het weldegelijk een accurate indruk van het lichtbeeld geven.

Conclusie

Kortom, naast dat licht sfeer creëert, komen er ook een hoop functionele aspecten bij kijken. We hebben allemaal wel eens in dat ene restaurant gezeten, dat er in eerste instantie zo knus en sfeervol uitziet, maar waar je de menukaart niet kunt lezen en je je afvraagt of je nou groene of witte asparagus op je bord hebt liggen. Het maken van een goed lichtontwerp is dus niet alleen maar een kwestie van er gevoel voor hebben, het vraagt ook de nodige lichttechnische kennis. Hierbij zijn lichtberekeningen voor mij een belangrijk gereedschap. Het helpt bij het kiezen van de juiste lampen met de juiste specificaties, voor zowel de functionele eisen als het gewenste sfeerbeeld. Bovendien kunnen zo digitaal snel allerlei verschillende verlichtingsopties uitgeprobeerd en gevisualiseerd worden. Dat maakt het een stuk makkelijker om goed onderbouwde ontwerpkeuzes te maken.

Hoe creëer je sfeer met licht?

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Tue, 11 Jun 2024 16:29:12 GMT

Licht en sfeer in de praktijk

In een eerdere blogpost heb ik het gehad over hoe licht op fundamenteel niveau onze sfeerbeleving beïnvloedt. Heb je die post nog niet gelezen, dan raad ik aan om dat eerst te doen voor je hier verder leest. In deze post zal ik hetzelfde thema vanuit een meer praktisch niveau benaderen: hoe kun je licht concreet inzetten om de gewenste sfeer te bereiken?

Richard Kelly’s “three tenets of lighting design”

Binnen het vakgebied van lichtontwerp is Richard Kelly een begrip. Iedere zichzelf respecterende lichtontwerper kent zijn artikel “the three tenets of lighting design” (College Art Journal, Vol. 12, No. 1, 1952), of is op zijn minst bekend met de ideën die hij daarin uiteen zet. Zijn artikel beschrijft drie elementaire soorten verlichting als basis ingrediënten voor een goed lichtplan. De lichttechniek heeft weliswaar niet stil gestaan sinds 1952, maar ook vandaag de dag vormen Kelly’s ideeën nog steeds de basis van het vak. Sfeer creëren met licht, doe je door te spelen met de 3 elementaire soorten licht die Richard Kelly beschrijft:

Focal glow or highlight
Ambient luminescence and graded washes
Play of brilliants and sharp detail

Focal glow or highlight gaat over gefocuste en gerichte verlichting. Je zou dit los kunnen omschrijven als “accent verlichting”. Dit is bijvoorbeeld het uitlichten van een schilderij, een leeslampje, de koplamp van een auto, of de spotlight op de hoofdrol speler in een theater voorstelling. Focal glow is het creëren van contrast; zones van licht en donker; het leggen van accenten op specifieke plekken of objecten in een ruimte. De foto hieronder is een goed voorbeeld van “focal glow”; een tentoonstelling in het Rijksmuseum Twenthe die ik heb uitgelicht, waar spots zijn gebruikt om de beelden en schilderijen contrastrijk uit te lichten.

Ambient luminescence or graded washes zijn het tegenovergestelde van focal glow. Het is een gebrek aan contrast; zachte verlopen in licht intensiteit; diffuse “ruimte vullende” verlichting. Het is het licht op een grijze bewolkte dag in plaats van fel direct zonlicht. De foto hieronder is een goed voorbeeld van “ambient luminescence”. Het is dezelfde zaal in het Rijksmuseum Twenthe als de vorige foto, maar bij deze tentoonstelling is meer gebruik gemaakt van het diffuse licht uit de dakkap, met alleen hele zachte accenten van de spots, waardoor een compleet andere sfeer ontstaat.

Play of brilliants or sharp detail gaat over scherpe heldere details. Het is de schittering van een kroonluchter of een discobal; de flikkerende lichtpuntjes van kaarslicht; het schitteren van het water; of kerstverlichting. Maar ook meer grafische details zou je in deze categorie kunnen scharen, zoals licht-schaduw projecties, neon verlichting, een grafische toepassing van led strips, of het achterlicht van een moderne auto. De foto’s hieronder zijn een leuk voorbeeld van “play of brilliants” uit mijn woonkamer. In de vensterbank staat een schaaltje met spiegelende facetten, en als de zon erop schijnt ontstaan er door de hele kamer kleine reflecties.

Sfeer ontwerpen

Wat doet elk van deze lichtsoorten met de sfeer van een ruimte? Hier bestaat geen objectief te definiëren recept voor: sfeer is een complex fenomeen dat nauw verband houdt met de menselijke emotionele beleving. Bij het creëren van sfeer zul je dus in de eerste plaats ook jouw eigen gevoel moeten aanspreken; maar er kunnen wel een aantal (vereenvoudigde) basis regels worden geformuleerd om wat houvast te bieden.

Focal glow kan op verschillende manieren ingezet worden. Allereerst creëer je hiermee contrast, en contrast in verlichting is een belangrijk element bij het creëren van sfeer. Contrastrijke verlichting kan knus zijn, gezellig, mysterieus, dramatisch, theatraal, ..., afhankelijk van de manier waarop- en mate waarin je het toepast.

Daarnaast kan focal glow gebruikt worden om aandacht te sturen. Als je een bepaald element in de ruimte helder uitlicht, dan zal je blik als vanzelf naar dat element toe getrokken worden. In drukke verkeersruimtes kan dit bijvoorbeeld erg nuttig zijn (denk aan een station of een vliegveld); ook in winkels wil je waarschijnlijk de aandacht naar bepaalde producten sturen; het kan ook dienen om een bepaalde hiërarchie in een ruimte aan te brengen (welke elementen zijn meer of minder belangrijk?).

Hieronder een foto van de Bijenkorf in Utrecht (een project waar ik an gewerkt heb in mijn tijd bij Beersnielsen lichtontwerpers); Hier is gekozen om enkel de producten uit te lichten met spot verlichting (focal glow), en geen algemene verlichting toe te passen (ambient luminescence). In combinatie met de donkere plafonds en vloer, ontstaat hierdoor een contrastrijk lichtbeeld, en komt de focus volledig op de producten te liggen.

Ambient luminescense verzacht juist het contrast in het lichtbeeld. Hiermee creëer je meer rust in een ruimte. Als je een rustige serene sfeer wil creëren is dit je instrument. Maar pas op, het kan ook een zakelijke, onpersoonlijke of zelfs steriele sfeer creëren als je het overmatig toepast (denk aan hoe het gemiddelde kantoor in Nederland is verlicht).

Ambient luminescense gaat ook over het verlichting van verticale vlakken. Als je dit op een goede manier toepast, door te spelen met welke vlakken je wel of niet uitlicht, kun je hiermee de beleving van ruimtelijkheid beïnvloeden. Dit kan de vormen van de architectuur krachtig tot uitdrukking brengen, of juist helemaal afvlakken. Door slim te kiezen welke vlakken je wel of niet uitlicht, kun je hiermee ook mensen helpen om zich te oriënteren in een grote onoverzichtelijke of complexe ruimte.

Hieronder een sterk voorbeeld van hoe “ambient luminescence” een rustige serene sfeer kan creëren (ontwerp van Nicolas Schuybroek Architects):

Play of brilliants kan gebruikt worden om meer levendigheid in een ruimte te krijgen. Denk aan de kaarsjes op tafel in een restaurant; de discobal in een discotheek; of de laser show op een festival. Dit soort scherpe details en grafische elementen dragen niet alleen bij aan de sfeer, maar kunnen ook bijdragen aan een bepaald karakter / persoonlijkheid van een ruimte. Denk bijvoorbeeld aan de branding voor een winkel of een restaurant.

Hierbij is het wel belangrijk om rekening te houden met verblinding. Kleine maar heldere scherpe lichtpunten, of verlichting die direct in je gezicht schijnt, kunnen verblinden. Zeker in een verder donkere omgeving is er niet veel licht nodig om verblindt te raken. Verblinding zorgt er voor dat je de rest van de omgeving niet of nauwelijks meer ziet. Een mooie sfeervol verlichtte ruimte ervaar je niet, als je door felle lichtbronnen verblind wordt! Dus het is belangrijk om daar balans in te bewaren.

De foto hieronder is een goed voorbeeld van hoe je met met “play of brilliants” bij kan dragen aan een gezellige sfeer, met kaarsjes en een eenvoudig priklint.

Lichtkleur en intensiteit zijn twee lichteigenschappen die niet individueel benoemd zijn door Richard Kelly. Intensiteit is echter wel impliciet gevangen in zijn 3 elementen, in het in sterker of minder sterke mate toepassen van elk van de elementen. Wel is het nuttig om dieper in te gaan op lichtkleur in relatie tot sfeer.

Lichtkleur blijft in architecturale verlichting meestal beperkt tot de kleurtemperatuur van wit licht: warm wit (oranje achtig) tot koel wit (blauw achtig). In algemene zin kun je stellen dat in noord Europa een warmere kleurtemperatuur als gezelliger wordt ervaren, en een koeler licht als zakelijker of onpersoonlijker; maar dit is niet universeel! Lichtkleur en sfeer zijn zeer cultureel gebonden. In bijvoorbeeld zuid Europa of zuid Amerika vinden veel mensen koel wit licht juist prettiger.

Naast wit licht kun je ook spelen met kleur. Zeker als je een meer feestelijke of theatrale sfeer wilt neerzetten kan kleur eigenlijk niet ontbreken. Maar hoe kleur onze beleving beïnvloed is een enorm complex onderwerp, en een hele wetenschap op zich. Als voorbeeld: anti-inbraak verlichting op bouwterreinen is vaak groen, omdat dit mensen blijkbaar een onbehagelijk gevoel geeft; maar tegelijkertijd heb ik nog nooit iemand horen klagen over groen licht in een discotheek, dus de setting en de manier waarop het toegepast is maakt wel uit. Het is daarom moeilijk om een eenvoudig recept voor kleur en sfeer te geven, hier zul je echt je gevoel en intuïtie moeten aanspreken.

Hieronder een voorbeeld uit de binnenstad van Hengelo, waar veelvuldig met kleur wordt gewerkt om een bijna theatrale sfeer neer te zetten (de foto doet geen recht aan de werkelijke beleving).

Dynamiek is nog een laatste eigenschap, die je op alle voorgaande elementen toe zou kunnen passen. Dit is waar de magie van licht echt duidelijk wordt. Een lampje extra aan of uit, of een lamp wat harder of zachter dimmen, kan een groot verschil in sfeer maken. Hiermee kun je actief spelen met de 3 elementen van Richard Kelly. Met moderne aansturingstechnieken kun je zo verschillende “licht scenes” creëren voor bijvoorbeeld je woonkamer, voor verschillende situaties, zoals een boek lezen op de bank, met zijn tweeën een spannende film kijken, of met een groep vrienden het EK kijken.

Conclusie

Samenvattend zijn er dus 3 basis ingrediënten om een sfeervol lichtplan te maken: focal glow, ambient luminescence, en play of brilliants. Concreet kun je door te spelen met contrast, accenten te leggen, verticale vlakken uit te lichten, en heldere details aan te brengen, elke gewenste sfeer creëren. Een goed lichtplan kan op die manier een interieur of exterieur ontwerp enorm versterken! En door gebruik te maken van moderne aansturingstechnieken kun je de sfeer zelfs aan verschillende gebruikssituaties aanpassen.

Lichtvervuiling

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Tue, 02 Apr 2024 07:57:49 GMT

International Dark Sky Week: 2 - 8 April 2024

Deze week is de “ international dark sky week ”, in het leven geroepen door DarkSky International , om meer bewustzijn en kennis te creëren over het fenomeen van lichtvervuiling. Als lichtontwerper heb ik hier vanzelfsprekend ook mee te maken, en ben ik ook in een positie om verbetering te weeg te brengen en kennis te delen. In deze blog zal ik uitleggen wat lichtvervuiling is, waarom dit een probleem is, en hoe we daar met relatief eenvoudige ingrepen veel aan kunnen verbeteren.

Het ritme van dag en nacht

Het ritme van dag en nacht is fundamenteel voor al het leven op aarde. Over miljoenen jaren van evolutie heeft de wereld enorme veranderingen ondergaan – klimaat veranderingen (ijstijden), zeespiegel stijgingen en dalingen, geologische verschuivingen, meteoriet inslagen, noem maar op – en het leven is met al die veranderingen mee geëvolueerd. Maar één factor is in al die miljoenen jaren evolutie altijd zo goed als een constante geweest: het ritme van dag en nacht. En al het leven overal op aarde heeft zich dan ook tot in de diepste vezels aan dat ritme aangepast.

Het ritme van daglicht reguleert de biologische klok van bijna alle dieren en ook dat van de mens. Bomen herkennen de seizoenen aan de hoeveelheid daglicht, en bepalen zo wanneer ze hun blad laten vallen en nieuwe knoppen aanmaken. Nachtvlinders gebruiken het maanlicht om te weten wat boven en onder is. Baby zeeschildpadden voelen instinctief dat ze naar het licht moeten kruipen als ze uit het ei komen, om zo de zee te vinden. En zo heeft al het leven op aarde op zijn eigen manier het ritme van dag en nacht nodig, voor het slaap ritme, het reguleren van biologische ritmes, voor navigatie, en simpelweg als voeding. Er is ook steeds meer wetenschappelijk onderzoek dat laat zien hoe het licht en donker van de dag en nacht op verschillende manieren een grote impact heeft op allerlei verschillende levensvormen, en hoe lichtvervuiling daarin een verstorend effect heeft.

Lichtvervuiling

In onze moderne samenleving gebruiken we héél erg veel verlichting; en hoe langer de mens zich ontwikkelt, hoe meer licht we zijn gaan gebruiken. En zo verstoren we voor het eerst in miljoenen jaren evolutie, op grote schaal, het zo fundamentele ritme van dag en nacht. Dat heeft een enorme impact op de natuur, en kunnen we dus met recht ook een vorm van vervuiling noemen.

Het diagram hierboven laat de verschillende vormen van lichtvervuiling zien. De meest herkenbare vorm van lichtvervuiling is wat we ook wel “sky glow” noemen. Dit is de gloed van licht die je ’s nachts boven grote (en kleine) steden kunt zien hangen, en waardoor je de sterrenhemel in veel steden nauwelijks nog kunt waarnemen. En zelfs als je in Nederland buiten de stad bent op een plek met relatief weinig verlichting, zie je nog niet de helft van het aantal sterren dat je aan een echt donkere hemel zou zien. Er zijn maar heel weinig Nederlanders die ooit de Melkweg in haar volle glorie hebben kunnen zien; ikzelf ook niet! Totdat ik mij in dit onderwerp verdiepte dacht ik altijd dat foto’s van de Melkweg wel bewerkt moesten zijn, of met hele lange sluitertijden genomen waren; ik heb de Melkweg met mijn eigen ogen alleen maar als een beetje een vage lichte veeg langs de hemel kunnen zien. Maar in een echt donkere hemel zonder lichtvervuiling, zou de Melkweg zo helder moeten zijn dat deze zelfs een schaduw kan werpen; kun je je dat voorstellen?

Ook in onze menselijke cultuur zijn we hiermee iets groots kwijt geraakt. Spirituele mensen hebben het wel eens over de fasen van de maan, en hoe dat ons zou beïnvloeden. Veel mensen zullen dat als tegenwoordig als onzin verklaren, maar als je je bedenkt dat de Melkweg in een onvervuilde hemel al zo helder is dat die een schaduw kan werpen, dan hoef je niet spiritueel te zijn om je voor te kunnen stellen dat een volle maan op een heldere nacht zonder lichtvervuiling, een enorm heldere lichtbron is met een sterke invloed op het leven. We zijn hier dus eigenlijk, haast zonder er erg in te hebben, ook een hele sterke menselijke verbinding met de natuur verloren.

Maar behalve het verlies van de schoonheid van de sterrenhemel, en de culturele binding met de maan, heeft lichtvervuiling ook impact op onze gezondheid. Wij zijn immers in dezelfde wereld geëvolueerd als al het andere leven, en ons biologische systeem is dus net zo goed op dat zelfde dag en nacht ritme gebouwd.

Een goed voorbeeld hiervan is ons slaapritme. Het is begin deze eeuw bijvoorbeeld aangetoond dat de mens een derde fotoreceptor in het oog heeft, die een specifieke frequentie van blauw licht detecteert: het blauwe licht van de hemel overdag. Die fotoreceptor speelt een essentiële rol in het reguleren van onze biologische klok. Met licht in de nacht, en specifiek blauw of koel wit licht (wat je bijvoorbeeld veel ziet in moderne LED straatverlichting), verstoren we dus niet alleen de natuur om ons heen, maar ook ons eigen biologische ritme.

Wat kunnen we doen?

Stoppen met artificiële verlichting zou in een ideale wereld misschien wel het beste zijn voor de natuur, maar dat is natuurlijk niet een heel erg realistische optie in onze moderne samenleving. We moeten niet vergeten dat licht ons ook enorm veel heeft gebracht. Onze hele moderne samenleving zou onmogelijk kunnen bestaan zonder verlichting: de industriële revolutie had nooit zo’n vlucht kunnen nemen (geen productiviteit na zonsondergang); de complexe verkeersinfrastructuur van onze metropolen had nooit zo’n schaal aan kunnen nemen; het uitgaansleven zoals we dat nu kennen had niet bestaan; en een boek voor het slapen gaan had je wel kunnen vergeten. Zomaar stoppen met verlichting is dus een illusie, maar gelukkig zijn er ook minder ingrijpende maatregelen die al een groot positief effect kunnen hebben.

Het begint natuurlijk gewoon bij kritisch nadenken. We zouden ons vaker moeten afvragen, heb ik hier echt verlichting nodig? Als we alleen al stoppen met verlichting op plekken waar het eigenlijk helemaal niet nodig is, dan boeken we al een hoop winst! En ook de definitie van noodzaak mag daarbij best eens kritisch overwogen worden. Ik woon in het oosten van Nederland, een heleboel wegen zijn hier bijvoorbeeld nog gewoon onverlicht. Auto’s zelf hebben voldoende licht aan boord, en met een goed belijnde weg heb je in mijn ervaring buiten de bebouwde kom eigenlijk nauwelijks extra verlichting nodig.
Uit veiligheidsoverwegingen wordt vaak alsnog besloten extra verlichting aan te brengen, als er bijvoorbeeld een keer een heftig ongeluk gebeurd is. Maar daar mag wat mij betreft wel kritisch afgevraagd worden of die extra verlichting daadwerkelijk dat ongeluk voorkomen zou hebben. Vaak zijn er een hoop andere factoren in het spel, en is de extra verlichting vooral iets om in een situatie van onmacht toch het gevoel te hebben wat te kunnen verbeteren.

Dat betekent natuurlijk niet dat licht in bepaalde situaties niet gewoon noodzakelijk is voor de veiligheid. Daar waar licht wel echt nodig is, is de volgende stap om te bedenken: hoeveel is dan echt nodig, en wanneer? In veel gevallen kan het best met wat minder licht, en is het ook niet op elk moment nodig. Als we straatverlichting als voorbeeld nemen: je zou bijvoorbeeld kunnen besluiten dat op rustige momenten de verlichting best wat gedimd kan worden, of misschien zelfs helemaal uit kan en alleen aan gaat als er verkeer langs komt. Dit is met moderne technologie in sensoren en aansturing ook heel goed te realiseren.

Als er dan besloten is waar en wanneer verlichting noodzakelijk is, dan is de volgende stap: hoe gaan we verlichten? Niet al het licht is het zelfde. Koel wit (blauw achtig) licht heeft bijvoorbeeld een veel grotere milieu impact dan warm wit (oranje achtig) licht, dus probeer zo warm mogelijk licht te gebruiken. Zorg ook dat de verlichting gericht wordt toegepast: schijn zo min mogelijk strooilicht de lucht in, en gebruik een gefocuste bundel die alleen uitlicht wat je wil verlichten. Je kunt een gevel aanlichten met een breed stralende bouwlamp; maar je kunt ook gericht te werk gaan met spots met smalle bundels, en warm minder fel licht – waarschijnlijk is het resultaat dan ook nog sfeervoller!

Licht kan ook gewoon mooi zijn. Moeten we dan ook stoppen met sfeer verlichting die verder niet functioneel is? Daar ligt een beetje een grijs gebied. Sfeer is niet strikt noodzakelijk, maar het heeft natuurlijk wel een grote toegevoegde waarde voor ons als mensen. Maar ook daar valt best een afweging te maken. Hoeveel licht heb je nodig om het sfeervol te maken? En kan het sfeervol worden zonder licht de lucht in te schijnen? (armaturen die rondom licht geven bijvoorbeeld). En ook hier geldt: zet het licht alleen aan wanneer het nodig is. Het licht in je tuin hoeft niet aan als je niet in je tuin zit.

Een andere boosdoener is reclame: lichtreclame, grote LED schermen, gevel verlichting, noem maar op. Hoe groter, feller en opvallender hoe effectiever lijkt vaak de gedachte. Ook hier geldt dat een afweging gemaakt kan worden hoeveel nou echt noodzakelijk is, of het niet ook met minder kan, en ook wanneer het noodzakelijk is. Hoeveel verkeer rijdt er om 2 uur ’s nachts nou nog over de snelweg langs het LED scherm op je bedrijfspand?

Als laatste, maar niet minder belangrijk: dit gaat niet alleen maar over buiten verlichting. Een kantoor toren waar de verlichting ’s nachts aan staat is ook als een lampion die de lucht verlicht. Een mooi plaatje natuurlijk, die nachtelijke skyline van Rotterdam, maar echt noodzakelijk is het niet… De kantoorverlichting hoeft niet de hele nacht aan te blijven staan alleen maar voor de schoonmaker. En ook thuis spreekt het voor zich dat je de verlichting uit zet als je een ruimte even niet gebruikt. Een stukje eigen bewustwording en gedrag is hier dus ook van belang!

Oftewel, als we alleen al bewuster omgaan met waar, wanneer, hoeveel en hoe we verlichten, dan maken we al een hoop winst. En de moderne techniek ligt ons hier ook geen strobreed in de weg; de mogelijkheden zijn er gewoon, het vraagt alleen een beetje extra denkwerk. Het is misschien een illusie om te denken dat we in onze grote moderne steden ooit weer de Melkweg in haar volle glorie zullen zien, maar er is zeker wel enorme verbetering mogelijk om weer meer in verbinding te komen met het oer oude ritme van dag en nacht waar al het leven op aarde zo diep mee verbonden is!

Licht en onze beleving

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Fri, 08 Mar 2024 15:21:37 GMT

Licht en onze beleving

Ontwerpen met licht, dat is mijn vak. Maar wat houdt dat eigenlijk in? Op dit blog zal ik de komende tijd met verschillende posts een inkijkje geven in hoe ik als lichtontwerper naar licht kijk en hoe ik dat in mijn werk benader. In deze eerste post zal ik beginnen bij de basis: hoe ervaren we licht?

Hoe ervaren we licht?

Licht is voor veel mensen een abstract fenomeen. Het is overal aanwezig, maar tegelijkertijd ongrijpbaar. Desondanks heeft het wel een allesbepalende invloed op hoe wij onze omgeving ervaren. Zonder licht zien we niets. Het bureau dat voor je staat, zie je alleen omdat er licht op valt, dat weer terug reflecteert naar jouw ogen. Je ogen zijn gevoelig voor licht, en registreren de kleur en intensiteit van het licht dat van jouw bureau reflecteert. Met die informatie vormt jouw brein een beeld van het bureau.

Het bijzondere hieraan is dat we voor ons bewustzijn niet zo zeer licht waarnemen, maar een bureau zien. Er is niemand die zijn ervaring zou omschrijven als: “hé kijk, ik zie daar licht dat van het bureau in mijn oog reflecteert”; je zegt simpelweg: “ik zie een bureau”. De rol van licht in die ervaring is grotendeels onderbewust. En dat is functioneel: het is in onze dagelijkse bezigheden veel nuttiger om ons te richten op de interpretatie van de beelden die we zien (een auto die op je af komt, een pan die overkookt), dan met hoe die beelden tot stand komen (het licht dat van die objecten reflecteert). Licht heeft dus een fundamentele invloed op hoe we onze omgeving waarnemen, maar is desondanks een fenomeen dat we (meestal) niet bewust ervaren.

Dat de ervaring van licht op zichzelf grotendeels onbewust is, neemt niet weg dat het wel een invloed heeft op onze bewuste waarnemingen. Een goede portretfotograaf weet bijvoorbeeld dat de eigenschappen van het licht heel erg veel uitmaken voor hoe iemand eruit ziet. Op die manier beïnvloed het licht onze waarneming van alles in onze omgeving. Die omgevingservaring is echter wel een stuk complexer dan alleen maar de objectieve waarneming. Onze innerlijke belevingswereld omvat ook gedachten, emoties, herinneringen, etc. Die zelfde fotograaf weet ook dat een andere belichting een andere emotie oproept. Zo heeft licht dus ook invloed op onze innerlijke belevingswereld.

Sfeer

De relatie tussen onze innerlijke ervaring en de ervaring van onze omgeving, zou je kunnen vatten als sfeer. Sfeer is hoe we ons emotioneel relateren tot onze omgeving. De ene plek geeft je een fijn gevoel, op een andere plek krijg je een gevoel van onbehagen; de ene plek heeft een gezellige sfeer, een andere plek een vijandige sfeer. Bij het ontwerpen met licht, is sfeer ook de meest fundamentele manier waarop licht onze beleving beïnvloedt. Maar licht is daarbij natuurlijk niet de enige factor; sfeer wordt ook beïnvloed door de mensen in de ruimte, de functie van de ruimte, de inrichting en kleuren die gebruikt zijn, geuren, geluiden, etc. Licht staat dus niet op zichzelf, maar is onderdeel van een samenspel van allerlei omgevingsfactoren.

De makkelijkste manier om de invloed van licht op sfeer te illustreren, is aan de hand van het volgende gedachten experiment:

Stel je even voor dat je op zoek bent naar een nieuwe woning. Je bent met de makelaar een woning aan het bezichtigen. Na de woonkamer, slaapkamer, en de keuken, doet de makelaar een deur open naar een volgende ruimte: Deze ruimte is ruwweg 3 bij 4 meter, en 3 meter hoog. Het is een lege ruimte, met 4 witte muren, een wit plafond, en een laminaat vloer, en zonder ramen. Doe even je ogen dicht, en stel je deze ruimte voor in de volgende 2 scenario’s:

Je komt de ruimte binnen, en je zet de lichtschakelaar aan. In het plafond gaan een paar TL bakken aan die de gehele ruimte vullen met een gelijkmatig helder wit licht. De makelaar zegt: “zie hier de 2 ^e slaapkamer!”. Hoe voel je je bij deze ruimte?
Je komt de ruimte binnen, en je zet de lichtschakelaar aan. Nu zit er geen licht in het plafond, maar er gaat een schemerlamp in de hoek aan. Deze schijnt een zacht warm licht op omliggende muren en het plafond. De makelaar zegt: “zie hier de 2 ^e slaapkamer!”. Hoe voel je je bij deze ruimte?

Twee keer exact dezelfde ruimte, maar ander licht. Bij beide ruimtes zul je toch ook een heel verschillend gevoel hebben gekregen. Van de onpersoonlijke sfeer van scenario 1 zal je waarschijnlijk niet heel gelukkig zijn geworden, doe dan maar een gezellige knusse schemerlamp! Maar, had de makelaar gezegd: “zie hier de bijkeuken!”, dan was je gevoel misschien wel precies omgekeerd geweest. Het TL licht is misschien niet heel gezellig, maar wel heel functioneel. Daar kun je prima de was bij doen, en je kunt alles in je opslag kast goed zien liggen. Oftewel: licht kan zorgen voor compleet verschillende belevingen van exact dezelfde ruimte. Maar ook: wat een wenselijke sfeer is voor een ruimte hangt heel erg af van waar die ruimte voor gebruikt wordt.

Sfeer ontwerpen

Licht ontwerpen begint dus in de basis met sfeer ontwerpen. Voor ik een lichtplan ga maken denk ik eerst na over wat de wenselijke sfeer in een ruimte is. Sfeer heeft de potentie om ons gemoed te beïnvloeden, en elke plek en elke activiteit verlangt een ander gemoed en dus ook een andere sfeer. Het maakt voor het bepalen van een wenselijke sfeer dus nogal uit hoe en waarvoor een ruimte gebruikt wordt. Maar ook wie de ruimte gebruikt is van belang. Wat wenselijk is qua sfeer hangt niet alleen af van de activiteit, maar is ook persoonlijk. Smaken verschillen, en wat een wenselijke sfeer is, is voor een deel dus ook subjectief. Denk bijvoorbeeld aan een kleding winkel: een Jack&Jones winkel ziet er heel anders uit dan een C&A, terwijl ze toch in essentie dezelfde functie vervullen; ze hebben een verschillende sfeer, die ook een verschillende doelgroep aanspreekt.

Als ik een lichtontwerp ga maken, begint het dus met me te verdiepen in de context van het project. Wat voor gebouw / ruimte / plek is het? Hoe gaan de verschillende ruimtes gebruikt worden? Wie zijn de gebruikers? En wat voor sfeer is dan passend? Dit gaat idealiter ook in samenspel met de architectuur en het interieurontwerp (of landschapsontwerp), aangezien dit allemaal samen werkt in de sfeerbeleving. Lichtontwerp is een samenspel van licht, kleuren, materialen, vormen en menselijke beleving en emotie.

Licht is dus een belangrijk instrument dat de beleving van een ontwerp sterk kan beïnvloeden. Een ondoordacht lichtplan kan ervoor zorgen dat een nog zo goed ontwerp totaal niet uit de verf komt; maar passende en sfeervolle verlichting kan een plek ook helemaal tot leven laten komen!

Tentoonstelllingen, Rijksmuseum Twenthe

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Fri, 08 Mar 2024 14:10:00 GMT

Tentoonstellingen, Rijksmuseum Twenthe, Enschede

Armando, Rijksmuseum Twenthe

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Thu, 09 Mar 2023 11:43:07 GMT

Armando - Gestalten, Rijksmusuem Twenthe, Enschede

Filmhuis Lumen, Delft

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Thu, 09 Mar 2023 11:04:04 GMT

Filmhuis Lumen, Delft

Silos Zeeburgereiland, Amsterdam

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Mon, 01 Aug 2022 09:53:39 GMT

Silos Zeeburgereiland, Amsterdam

Theater Zuidplein, Rotterdam

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Mon, 01 Aug 2022 09:14:28 GMT

Theater Zuidplein, Rotterdam

Park Paviljoen de Hoge Veluwe

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Fri, 21 Jun 2019 15:47:07 GMT

Biophilic Chandeliers

Master Thesis TU Delft

Lampje.aan.info@gmail.com (Wim aan de Stegge) — Fri, 06 Jul 2018 16:04:12 GMT

Portfolio

Woonboerderij, nabij Enschede

Interieurverlichting Woonboerderij, nabij Enschede

Hoeveel licht heb je nodig?

Functionele eisen aan verlichting

Normen en wetgeving

Lichtberekeningen

Conclusie

Hoe creëer je sfeer met licht?

Licht en sfeer in de praktijk

Richard Kelly’s “three tenets of lighting design”

Sfeer ontwerpen

Conclusie

Lichtvervuiling

International Dark Sky Week: 2 - 8 April 2024

Het ritme van dag en nacht

Lichtvervuiling

Wat kunnen we doen?

Licht en onze beleving

Licht en onze beleving

Hoe ervaren we licht?

Sfeer

Sfeer ontwerpen

Tentoonstelllingen, Rijksmuseum Twenthe

Tentoonstellingen, Rijksmuseum Twenthe, Enschede

Armando, Rijksmuseum Twenthe

Armando - Gestalten, Rijksmusuem Twenthe, Enschede

Filmhuis Lumen, Delft

Filmhuis Lumen, Delft

Silos Zeeburgereiland, Amsterdam

Silos Zeeburgereiland, Amsterdam

Theater Zuidplein, Rotterdam

Theater Zuidplein, Rotterdam

Park Paviljoen de Hoge Veluwe

Biophilic Chandeliers

Master Thesis TU Delft

BIOPHILIC LIGHT TEXTURE: Applying biophilic design principles to lighting design